ABD ile İran ortasındaki tansiyonun tırmanması, global otomotiv ekosisteminde sırf jeopolitik bir kriz olarak değil, tıpkı vakitte çok katmanlı bir ekonomik şok olarak hissedilmeye başladı. Güç fiyatlarından tedarik zincirlerine, lojistik maliyetlerden tüketici davranışlarına kadar geniş bir tesir alanı hem üreticileri hem tüketicileri hem de satış sonrası hizmet kesimini direkt etkiliyor. Uzmanlara nazaran bu cins şokların tesiri süratli hissedilse de sistemin tekrar istikrara gelmesi aylar hatta yıllar sürebilir.
Gerilimin birinci ve en süratli yansıması güç piyasalarında görüldü. Brent ham petrol fiyatı varil başına 119 dolara kadar yükselerek savaşın başlangıcından bu yana en yüksek düzeylere yaklaştı. İran’ın Hürmüz Boğazı’nı fiilen kapatması, global petrol arzında önemli bir daralma yaratarak fiyatları süratle üst taşıdı. Bu artış direkt akaryakıt fiyatlarına yansıdı. Avrupa, Türkiye, ABD ve Asya dahil olmak üzere birçok ülkede akaryakıt fiyatları son yılların doruğuna yükseldi.
Petrol fiyatının yükselmesi yalnızca yakıt maliyetleriyle sonlu kalmıyor. Petrol türevlerine dayalı üretim girdileri nedeniyle motor yağları, lastikler, plastikler, sentetik kauçuk ve kaplama materyalleri üzere temel otomotiv bileşenlerinin maliyetleri de direkt yükseliyor. Sonuç olarak üretimden perakendeye kadar tüm zincirde maliyet baskısı ve kâr marjı daralması yaşanıyor.
Fiilen kapanan Hürmüz Boğazı, global deniz ticaretinin yaklaşık %11’ini taşıyor. Tıpkı vakitte otomotiv dalının güç, kesim ve yarı mamul akışında hayati rol oynuyor. Tahlillere nazaran mevcut kesinti global petrol arzının yaklaşık %20’sini etkiliyor. Olağan kaidelerde burada günde 20 milyon varil petrol geçiyordu.
Uzmanlar, bu ölçekte bir arz şokunun tarihî örneklere kıyasla hayli büyük olduğuna dikkat çekiyor. Mevcut kriz, 1970’ler ve 1980’lerdeki petrol şoklarına kıyasla 3 ila 5 kat daha büyük bir tesir potansiyeli taşıyor.
Alternatif rotalara yönelen gemiler Afrika’nın etrafından dolaşmak zorunda kalırken, bu durum nakliyat müddetlerini yaklaşık 14 gün uzatıyor ve her sefer için 1 milyon dolara varan ek yakıt maliyeti yaratıyor.
Otomotiv tedarik zincirleri halihazırda global ölçekte karmaşık ve birbirine bağlı yapısıyla biliniyor. Lakin mevcut kriz, bilhassa “tam vaktinde üretim” modelinin zayıf noktalarını tekrar ortaya çıkardı. Kesim, ham unsur ve bileşen sevkiyatlarında yaşanan gecikmeler uzayan teslim mühletleri, stok meçhullüğü ve üretim planlamasında aksaklıklar manasına geliyor.
ABD merkezli Auto Deva Association’a nazaran bilhassa lastik, kablo tesisatları, plastik modüller ve yağlar üzere üretimin merkezinde yer alan bileşenlerde yaşanabilecek kesintiler, üretim çizgilerini direkt durma noktasına getirebiliyor. Bu da üreticilerin alternatif tedarik kaynaklarına yönelmesine ve maliyetlerin daha da artmasına yol açıyor.
Analizlere nazaran kriz, otomotiv pazarının büyüme beklentilerini de aşağı çekmiş durumda. Daha evvel %3,8 olarak öngörülen global hafif araç büyümesi, güncellenen iddialarda %0-2 bandına gerilemiş durumda.
Bununla birlikte tüketicilerin tercihleri de değişiyor. Büyük motorlu ve yüksek tüketimli araçlar yerine daha küçük, yakıt verimli modeller, hibrit ve elektrikli araçlara yönelim artıyor. Bilhassa Asya-Pasifik bölgesinde elektrikli mobilite, artık çevreci bir tercihten çok ekonomik bir korunma aracı olarak görülmeye başlanmış durumda.
İran’daki savaşın tesirleri sadece güç ve lojistikle sonlu kalmıyor. Global sanayi için kritik değere sahip olan alüminyum tedariki de önemli risk altına girmiş durumda. Çünkü Çin dışındaki en büyük üretici (Aluminium Bahrain – Alba) burada bulunuyor. Ortalama bir araçta yaklaşık 200 kilogram alüminyum bulunuyor.
Küresel ölçekte zati arz açığı bulunan alüminyum piyasası, Orta Doğu’daki gelişmelerle daha kırılgan hale geldi. Bölge, Çin hariç tutulduğunda dünya alüminyum talebinin %18’ini karşılarken üretimin %9’unu gerçekleştiriyor. Tahlillere nazaran 4 ila 5 milyon metrik tonluk ihracat riski kelam konusu. Uzmanlar, bilhassa Hürmüz Boğazı’ndaki aksaklıkların uzaması halinde fiyatlar üzerindeki baskının daha da artacağını vurguluyor.
